Eeuwenlang genoten de oude Romeinen van een levendige cultuur van bordspellen, waaronder goed gedocumenteerde strategiewedstrijden zoals Ludus Latrunculorum (vergelijkbaar met schaken of dammen) en Ludus Duodecim Scriptorum (vergelijkbaar met backgammon). Nu heeft een internationaal team van onderzoekers een tientallen jaren oude archeologische puzzel opgelost: een mysterieuze stenen plaat die in 1984 werd opgegraven, is in feite een voorheen onbekend Romeins bordspel.
De ontdekking in Coriovallum
De ovale steen, die ongeveer 23,5 bij 17,5 centimeter meet, werd opgegraven in Coriovallum, een Romeinse nederzetting in Nederland nabij de moderne Duitse grens. Coriovallum werd gesticht tijdens het bewind van keizer Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr.) en bloeide dankzij de strategische ligging op het kruispunt van belangrijke Romeinse wegen. Dit zorgde voor duurzame economische welvaart, wat tot uiting komt in de architectuur en begraafplaatsen van de stad.
De steen zelf is gemaakt van witte Jura-kalksteen uit steengroeven in Norroy, Frankrijk, een veelgebruikt materiaal voor Romeinse bouwprojecten in de noordelijke provincies. Het doel ervan bleef meer dan vier decennia onduidelijk, omdat het te klein was voor constructie en geen gelijkenis vertoonde met bekende architectonische schetsen. De heersende theorie dat het een speelbord was, werd belemmerd door het ontbreken van soortgelijke voorbeelden uit die periode.
Slijtagepatronen en AI-gestuurde reconstructie
Recente 3D-beelden onthulden subtiele slijtagepatronen op de geëtste lijnen van de steen, wat duidt op veelvuldig gebruik door het verschuiven van speelstukken. Dit bewijs ondersteunde de bordspelhypothese. Om de regels te bepalen hebben onderzoekers de hulp ingeroepen van experts op het gebied van kunstmatige intelligentie van de Universiteit Maastricht.
Het team ontwikkelde ‘Ludii’, een AI-programma dat is getraind in de regels van meer dan 100 oude spellen uit de regio. Ludii genereerde tientallen potentiële regelsets en simuleerde vervolgens de gameplay om voor mensen plezierige varianten te identificeren. Door deze regels te vergelijken met de waargenomen slijtagepatronen op de steen, theoretiseerden de onderzoekers dat het spel – genaamd Ludus Coriovalli – een snel strategiespel was waarbij het doel was om stukken van de tegenstander in zo weinig mogelijk zetten te vangen.
Resterende onzekerheden
De bevindingen van het onderzoek vertegenwoordigen de meest plausibele verklaring voor de functie van het artefact. Zonder primaire brondocumentatie zullen de exacte regels van Ludus Coriovalli echter wellicht nooit definitief bekend worden. Zoals AI-ontwerper Dennis Soemers waarschuwde, kan Ludii regels genereren voor elk lijnpatroon, wat betekent dat de Romeinse spelers mogelijk een geheel andere set hebben gebruikt.
De ontdekking benadrukt hoe weinig er bekend is over de oude Romeinse vrijetijdsbesteding, ondanks de goed gedocumenteerde geschiedenis van het rijk. De steen herinnert ons eraan dat zelfs in een goed georganiseerde beschaving niet elk detail overleeft.
