De Straat van Hormuz, een cruciale waterweg voor het mondiale olietransport, ondervindt wijdverbreide GPS-interferentie, waardoor schepen gedwongen worden op zicht te navigeren in plaats van te vertrouwen op moderne technologie. De afgelopen twee weken, samenvallend met de toegenomen spanningen in de regio, hebben duizenden schepen onmogelijke metingen gemeld: supertankers verschenen landinwaarts, vrachtschepen die luchthavens doorkruisten en containerschepen die door nucleaire installaties dreven. Deze verstoring heeft de commerciële scheepvaart door de zeestraat, die ongeveer 20% van de olie in de wereld verwerkt, vrijwel tot stilstand gebracht.
De voornaamste oorzaak is niet alleen fysieke aanvallen, maar ook GPS-spoofing : het opzettelijk uitzenden van valse satellietsignalen. Dit legt een fundamentele zwakte in de mondiale infrastructuur bloot. De technologie die ten grondslag ligt aan de moderne navigatie is verrassend kwetsbaar, en de recente escalatie van het conflict heeft het probleem verergerd. Bemanningen zijn gedwongen terug te vallen op oudere methoden, maar het echte gevaar schuilt in het trapsgewijze effect op andere schepen die vertrouwen op gecompromitteerde AIS-gegevens (Automatic Identification System).
De mechanismen van bedrog
Todd Humphreys, hoogleraar lucht- en ruimtevaarttechniek aan de Universiteit van Texas in Austin, gelooft dat Iran verantwoordelijk is voor een groot deel van de spoofing. De tactiek heeft niet alleen invloed op de eigen GPS van een schip; het manipuleert de AIS en zendt valse locaties uit. Deze patronen, soms omschreven als ‘graancirkels’, zijn waarschijnlijk een standaardinstelling in goedkope spoofing-apparaten. De apparatuur zelf wordt waarschijnlijk ingezet vanuit torens of vastgebonden ballonnen langs de Iraanse kust, en zendt signalen uit die legitieme satellieten nabootsen.
Het probleem is niet dat kapiteins niet kunnen navigeren zonder GPS; doorgewinterde bemanningen kunnen visuele signalen, radar en kustlijnmatching gebruiken. Het kritieke probleem is dat het AIS van elk schip ook wordt aangetast, waardoor onjuiste gegevens aan andere schepen worden doorgegeven. In het smalste deel van de Straat, waar dagelijks 130 tot 150 grote schepen passeren, zorgt dit voor chaos. Kapiteins kunnen de positie, snelheid of traject van andere schepen niet nauwkeurig beoordelen, waardoor navigatie voor velen te riskant wordt.
Een bewapende kwetsbaarheid
GPS-spoofing is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een krachtig hulpmiddel. Wat begon als een theoretische kwetsbaarheid die in 2008 werd gedemonstreerd, is uitgegroeid tot een toegepaste tactiek. Rusland begon rond 2016 spoofing te gebruiken om zich te beschermen tegen drone-moorden, terwijl Israël het in 2024 op grote schaal heeft ingezet om raketten tegen te gaan, waardoor diensten van dating-apps tot leveringen werden verstoord.
De situatie in de Straat van Hormuz is uniek omdat de scheepvaartsector afhankelijk is van verouderde technologie. Veel GPS-ontvangers zijn meer dan tien jaar oud en gebruiken Amerikaanse GPS-signalen met één frequentie, terwijl smartphones nu toegang hebben tot meerdere satellietconstellaties en frequenties. Nieuwere schepen adopteren veerkrachtigere systemen, maar het aanpassen van bestaande vloten is traag en kostbaar.
Alternatieve navigatiesystemen
Onderzoekers onderzoeken alternatieve navigatiemethoden, zoals het exploiteren van ‘kansensignalen’ van zendmasten, Starlink-satellieten en zelfs weersatellieten. Zak Kassas van de Ohio State University heeft de nauwkeurigheid van submeters aangetoond met alleen cellulaire signalen, waarbij hij een drone en een grondvoertuig navigeerde tijdens opzettelijke GPS-storing. Deze benadering, die ‘veiligheid door diversificatie’ wordt genoemd, maakt gebruik van het bredere spectrum en de grotere kracht van deze alternatieve signalen.
De praktische implementatie wordt echter belemmerd door wettelijke beperkingen. Verzekeringsmaatschappijen kunnen uitkeringen voor ongevallen weigeren als bemanningen vertrouwen op niet-goedgekeurde systemen, waardoor potentieel betrouwbare oplossingen ongebruikt blijven.
Het internationaal recht verbiedt schadelijke interferentie met radionavigatiesignalen, maar militairen behouden mazen in de wet vanwege tactische noodzaak. Israël, Rusland, Oekraïne en de VS hebben zich allemaal beziggehouden met GPS-jamming en spoofing, wat wijst op een groeiende minachting voor gevestigde normen.
De huidige situatie komt neer op een ‘gratis voor iedereen’, waardoor de transportveiligheid wereldwijd wordt verzwakt.
De afhankelijkheid van verouderde en kwetsbare GPS-technologie vormt op de lange termijn een bedreiging voor de mondiale scheepvaart. Totdat de industrie veerkrachtigere systemen adopteert, zullen de Straat van Hormuz – en andere cruciale waterwegen – vatbaar blijven voor verstoring.
