Przez stulecia w naszych umysłach zakorzenił się obraz niedźwiedzi śpiących przez całą zimę. Ale prawda jest znacznie bardziej skomplikowana: niedźwiedzie tak naprawdę nie hibernują w taki sposób, jak wiele innych zwierząt. Zamiast tego popadają w stan zwany odrętwieniem, będący spektakularną adaptacją mającą konsekwencje zarówno dla biologii zwierząt, jak i zdrowia ludzi.
Różnica między hibernacją a odrętwieniem
Prawdziwa hibernacja, obserwowana u zwierząt takich jak świstaki, wiąże się z gwałtownym spowolnieniem funkcji życiowych. Tętno, oddech i temperatura ciała spadają prawie do zera, oszczędzając energię, aby przetrwać miesiące niedoborów żywności. Z drugiej strony niedźwiedzie doświadczają łagodniejszej formy oszczędzania energii. Chociaż ich tętno i temperatura ciała spadają, pozostają znacznie bardziej czujne i aktywne.
Ospałość jest mimowolna, spowodowana brakiem pożywienia, podczas gdy hibernacja jest bardziej świadomą reakcją na sygnały środowiskowe, takie jak skrócenie godzin dziennych. Niedźwiedzie w regionach, w których żywność jest dostępna przez cały rok, np. niedźwiedzie malajskie w Azji Południowo-Wschodniej, wcale nie popadają w odrętwienie. To podkreśla kluczową rolę diety w określaniu strategii przetrwania.
Jak zmienia się ciało niedźwiedzia podczas odrętwienia
W przeciwieństwie do tych, które hibernują i gromadzą żywność, niedźwiedzie w dużym stopniu polegają na rezerwach tłuszczu – czasami sięgających do 30% ich masy ciała – aby utrzymać spowolnienie w okresie zimowym. Ich tętno spada o około 77% w porównaniu do 99% spadku w przypadku hibernujących wiewiórek ziemnych. Temperatura ciała spada umiarkowanie o 8-12°F i nie tak gwałtownie jak u małych ssaków.
Dzięki temu niedźwiedzie pozostają stosunkowo podatne. Okresowo zmieniają pozycje w swoich norach, aby zapobiec odleżynom i utrzymać ciepło, wykazując poziom świadomości nieobecny podczas głębokiej hibernacji.
Dlaczego niedźwiedzie nie śpią całą zimę
Wyjątkowe jest to, że niedźwiedzie matki rodzą i karmią swoje młode podczas odrętwienia. Warto zauważyć, że samice niedźwiedzi zachodzą w ciążę tylko zimą. Zapłodnione jaja pozostają w stanie uśpienia, dopóki samica nie zgromadzi wystarczających zapasów tłuszczu, zapewniających pomyślną ciążę.
Czas trwania odrętwienia jest różny: niedźwiedzie na Alasce w cieplejszych obszarach mogą go doświadczyć zaledwie przez dwa miesiące, podczas gdy te żyjące w trudniejszych warunkach mogą pozostawać w tym stanie do siedmiu miesięcy. Niedźwiedziom trzymanym w niewoli, które są stale karmione, często całkowicie brakuje letargu, co czasami prowadzi do otyłości. Pandy wielkie, pomimo żerują na niskokalorycznym bambusie, unikają odrętwienia, migrując na niziny, zamiast gromadzić tłuszcz.
Odrętwienie i zdrowie ludzkie: czego możemy się nauczyć
Naukowcy są coraz bardziej zainteresowani odrętwieniem niedźwiedzia ze względu na jego potencjalne zastosowania lecznicze. Mechanizmy, które pozwalają niedźwiedziom przybierać na wadze bez uszkodzeń metabolicznych, wytrzymywać długotrwały bezruch bez powstawania zakrzepów krwi i utrzymywać masę mięśniową, mogą okazać się kluczem do leczenia chorób u ludzi.
Badanie białek krwi niedźwiedzia i zmian rytmu dobowego podczas odrętwienia może pomóc w opracowaniu terapii dla pacjentów długoterminowych, pracowników zmianowych, a nawet osób z chorobami serca.
Podsumowując, choć obraz śpiącego niedźwiedzia nadal istnieje, rzeczywistość jest bardziej złożona i fascynująca z naukowego punktu widzenia. Niedźwiedzie nie śpią zimą; przetrwają dzięki unikalnym adaptacjom, które mogą dostarczyć cennych lekcji dla medycyny.
