Hij stierf ruim duizend jaar geleden.
Toch heeft de wiskundewereld er zojuist een wonderkind bij gekregen. Niet omdat hij vandaag op het toneel verscheen, maar omdat zijn handtekening de ineenstorting van het imperium, de groei van de jungle en de tijd overleefde.
De Maya’s deden wiskunde, dat wisten we. Hun kalenders volgden hemelse cycli met een precisie die geavanceerde berekeningen vereist. Maar we kenden de namen niet. De meeste inheemse kennis werd tijdens de Europese verovering weggevaagd of weggegooid, waarbij structuren en stenen achterbleven terwijl namen in de leegte verdwenen, in tegenstelling tot Griekse, Mesopotamische of Chinese wiskundigen wier identiteit intact blijft.
Tot vandaag.
Archeologen publiceerden een nieuwe studie in Antiquity, waarin een fragment van gips werd gedecodeerd dat minstens 1100 jaar oud is. De symbolen vertegenwoordigen een wiskundige formule die de omlooptijden van hemellichamen met elkaar verbindt. Ernaast staan hiërogliefen. Ze lezen “zo zegt Sak Tahn Waax.” Zijn naam vertaalt naar White-Chested Fox. Hij is een mannelijke Maya-astronoom. De eerste uit Midden-Amerika, geïdentificeerd op naam.
“Het was zijn microfoon-drop-moment”, zegt Heather Hurst. Ze is archeoloog bij Skidmore en senior auteur. Ze vindt de inscriptie vetgedrukt, een manier om te verklaren Ik heb deze gekke rekensom gemaakt en weg te lopen. Sak Tahn Waax stempelde zijn werk met zijn identiteit.
Het spoor begint in 2010 bij Xultun in Guatemala. Een bruisende oude stad die nu wordt opgeslokt door bomen. Een team groef rond een plunderaarsgat en ontdekte een muurschildering. Er verscheen een grote kamer met geschilderde muren.
Eén muur zag er vies uit. Of beschadigd. Bij nadere beschouwing bevatte het dunne gipsresten bedekt met markeringen. Het team kon ze op dat moment niet lezen, maar kon niet stoppen met kijken. Ruim tien jaar lang hebben ze de fragmenten op rustige momenten opnieuw bekeken, waarbij ze de betekenis ervan weghaalden.
“Het leek op willekeurige getallen en datums”, herinnert Hurst zich. Toen kraakte haar collega Franco Rossi het. Rossi werkte bij MIT en las de symbolen als hemelse chronologie. Ze brachten in kaart hoe lang het duurt voordat planeten terugkeren naar specifieke posities ten opzichte van de zon, met name Mars en Venus. De formule bracht elke cyclus met elkaar in verband en vermengde zich met de 260-daagse Maya-rituele kalender. De schrijver gebruikte nette wiskundige toevalligheden. Kleinste gemene veelvouden. Alles gebonden in één verklaring. Vervolgens ondertekend.
Oswaldo Chinchilla maakte geen deel uit van het onderzoek, een antropoloog uit Yale. Hij noemt de tekst uniek, waarbij hij de retorische symmetrie en prachtige structuur opmerkt. Het zijn niet alleen cijfers, het zijn observaties, culturele betekenis en identiteit die met elkaar verweven zijn. Weten wie het heeft geschreven, verandert alles, betoogt hij. Dit was geen anonieme oefening, maar kennis die verband hield met een echte persoon die het vermelden waard was.
Gabrielle Vail, een UNC Chapel Hill-archeoloog die ook niet meedeed, brengt het in verband met de Dresden Codex, een oude intacte Maya-tekst vol wiskunde. Ze denkt dat het werk van Sak Tahn Waax de originele bron zou kunnen zijn; ideeën die bewaard zijn gebleven voordat ze de codexpagina’s bereikten.
Maar het verhaal is nog niet klaar. De kamer in Xultun was waarschijnlijk een ambachtelijke gildewoning voor schriftgeleerden of papiermakers. Woonde Sak Tahn Waax daar, of citeerde iemand gewoon een beroemde vergelijking? Wie weet nog.
Hurst is van plan om naar meer gipsfragmenten te kijken. Ze hebben een ander handschrift. Andere schriftgeleerden waren aanwezig. De stad heeft nog steeds geheimen onder haar grond.
“Op een dag leren we misschien meer”, zegt Vail, nog steeds onder de indruk van wat er is. Ze geeft toe dat ze er koude rillingen van krijgt als ze eraan denkt dat één eeuwenoude geest de planetaire cycli berekent en daar de eer voor wil hebben. De wiskunde werkt. De naam blijft.
