Redundantie is niet altijd een vergissing. Soms is het een bewuste stilistische keuze, bedoeld om een zin krachtiger te maken. Dit retorische apparaat wordt pleonasme genoemd. Het is afhankelijk van het gebruik van meer woorden dan strikt noodzakelijk is om een boodschap over te brengen. Het doel is niet duidelijkheid. Het doel is nadruk.
Neem de zinsnede: “Ik zag het met mijn eigen ogen.”
Logischerwijs kun je dingen alleen met je ogen zien. Zeggen “met mijn eigen” voegt geen feitelijke informatie toe. Het voegt gewicht toe. Het dwingt de lezer tot pauzeren. Dit is een opzettelijk pleonasme. Schrijvers gebruiken het om het drama te vergroten. Het zorgt ervoor dat de lezer naar binnen leunt.
Maar de meeste mensen gebruiken het per ongeluk.
In de dagelijkse gesprekken gaat het pleonasme vaak over in wat taalkundigen een “wreed” pleonasme noemen. Dit is redundantie die geen enkel doel dient. Het vertroebelt de spraak. Het klinkt amateuristisch. Denk eens na over deze veelvoorkomende fouten:
- “Ga naar buiten, naar buiten.” (Je kunt niet naar binnen als je naar buiten gaat.)
- “Vlieg door de lucht.” (Waar kun je nog meer doorheen vliegen? De grond?)
- “Ga naar binnen.” (Tenzij je de aarde binnengaat, kom je binnen.)
Deze zinnen zijn grammaticaal zwak. Het zijn verbale tics. Ze gebeuren omdat sprekers concepten herhalen die al door het werkwoord worden geïmpliceerd.
Wanneer redundantie een fout wordt
Een wreed pleonasme ontstaat wanneer een woord de betekenis van het onderwerp of werkwoord herhaalt. Als je het verwijdert, is de zin nog steeds logisch. Het verliest alleen de onhandige nadruk.
Voorbeelden zijn onder meer:
- “Hou je mond.” (Je kunt je ogen niet sluiten met je mond.)
- “Eet met je mond.” (Probeer met je oren te eten.)
- “Ga vooruit.”
Dit zijn geen stilistische hoogstandjes. Het zijn gebreken in het taalgebruik. Ze geven aan dat de spreker zijn woorden niet zorgvuldig heeft gekozen.
De grens tussen slechte redundantie en goede nadruk is echter dun. Beschouw deze literaire voorbeelden waarin het pleonasme werkt:
- “Rechtvaardigheid die rechtvaardig en eerlijk is.”
- “Hij vloog de lucht in.”
- “Het is met mijn eigen hand en pen geschreven.”
- “Met mijn eigen handen geschilderd.”
In deze gevallen creëert de herhaling een ritme. Het verankert de actie in het fysieke lichaam. Het voelt echt.
Miguel Hernández schreef: “Vroeg; de dageraad kwam vroeg op, jij rolt vroeg over de vloer.”
Juan Ramón Jiménez schreef: “Kus me met kusjes op je mond… zo ver van jezelf!”
Hier is de redundantie poëtisch. Het bootst de intensiteit van de emotie na. Tegen kunst kun je niet ingaan.
Pleonasme versus Oxymoron
Het is gemakkelijk om pleonasme te verwarren met oxymoron. Het zijn tegenpolen.
Een pleonasme herhaalt hetzelfde idee in verschillende woorden. Er wordt twee keer hetzelfde gezegd.
Een oxymoron combineert twee tegenstrijdige termen. Het creëert een nieuwe, complexe betekenis uit conflict.
Napoleon Bonaparte zei de beroemde uitspraak: “Kleed me langzaam aan, want ik heb haast.”
Dit is een oxymoron. Langzaam aankleden is in tegenspraak met haast. De spanning creëert betekenis.
Charles Baudelaire schreef over *“verschrikkelijk