De cijfers liegen niet. Ze stijgen sneller dan de thermometer.
Europa staat in brand. En het heeft dorst.
Dit is niet zomaar een slechte zomer. Dit is een een-tweetje van extreme hitte en verlammende droogte die duizenden mensen het leven kost, rivieren doet opdrogen en de grond blootlegt. De druk op de infrastructuur die na de dodelijke hittegolf van 2003 is aangelegd, neemt af. We zien de scheuren in realtime ontstaan.
De menselijke kosten van recordbrekende temperaturen
Laten we het eerst hebben over het dodental. Het is niet alleen een statistiek; het is een crisis. Alleen al tussen 22 juni en 28 juni registreerde het door de WHO gesteunde Europese netwerk voor sterftemonitoring ruim 16.000 overtollige sterfgevallen in 27 landen. De overgrote meerderheid? Ruim 14.000 waren mensen van 65 jaar en ouder. Kwetsbare groepen – kinderen, ouderen, buitenwerkers – sterven omdat de lucht zelf dodelijk is geworden.
Maar hier is het probleem met de officiële cijfers. Waarschijnlijk zijn het enorme ondertellingen.
In 2022 schatte de WHO het hittegerelateerde dodental in Europa aanvankelijk op 15.000. Een latere studie in Nature Medicine, waarbij gebruik werd gemaakt van volledige sterftegegevens, bracht het werkelijke cijfer boven de 614.000. Wacht, nee, 61.000. Ruim vier keer de oorspronkelijke telling. Waarom de kloof? Omdat sterfgevallen door hitte doorgaans alleen worden geregistreerd als een certificaat expliciet ‘zonnesteek’ vermeldt. Het mist de hartaanvallen, de beroertes en de ademhalingsproblemen veroorzaakt door extreme temperaturen bij mensen met bestaande aandoeningen.
Deskundigen op het gebied van de volksgezondheid waarschuwen dat deze ondertelling de actie vertraagt. Als ambtenaren de werkelijke dodelijkheid pas maanden later inzien, handelen ze niet snel genoeg.
“Het meest alarmerende is dat deze omstandigheden zich pas voordoen bij een opwarming van 1,4°C”, zegt Mariam Zachariah van Imperial College London. “Als de temperatuur 2,8°C bereikt, kunnen deze omstandigheden verdubbelen.”
Een klimaat dat onze verdediging te boven gaat
De Copernicus Climate Change Service van de EU bevestigde de warmste juni ooit in West-Europa. De tweede helft van de maand brak maand- en recordhoogten. De World Weather Attribution (WWA)-groep analyseerde deze pieken en kwam tot de conclusie dat ze “vrijwel onmogelijk” zouden zijn geweest zonder de opwarming van de aarde. Dergelijke extreme hitte is nu tien keer zo waarschijnlijk als in 2003.
De hitte zelf is ook heter. ClimaMeter analyseerde dat gebeurtenissen zoals die van juni tot 2,5°C warmer zijn dan decennia geleden. Hierdoor werden 327 miljoen mensen blootgesteld aan door het klimaat geïntensiveerde gevaren, waardoor 15,6 biljoen dollar aan bezittingen werd aangetast.
Sinds 2003 bouwen we aanpassingsmaatregelen. Koelcentra. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing. Actieplannen voor hitte. Maar onderzoekers beweren dat deze oude instrumenten niet voldoende zijn voor een klimaat dat sneller evolueert dan wij ons kunnen aanpassen.
Er is nog een ander verraderlijk effect. Uit een onderzoek in Nature Climate Change is gebleken dat herhaalde blootstelling aan extreme hitte de biologische veroudering versnelt. Het maakt je vatbaarder voor gezondheidsproblemen. De omvang van deze schade? Vergelijkbaar met roken of regelmatig drinken. Je veroudert letterlijk sneller in de hitte.
Drogende bodems en stervende rivieren
De natuurkunde geeft niets om onze paraatheidsplannen. Hetere lucht houdt meer vocht vast. Het trekt harder. Het zuigt het water uit rivieren, meren en bodems als een spons onder druk.
Uit de snelle analyse van de WWA blijkt dat recordwarmte verdampingsniveaus heeft veroorzaakt die ertoe hebben geleid dat droogte in West-Europa tot 80 keer waarschijnlijker is, en in Oost-Europa 40 keer waarschijnlijker dan in een pre-industriële wereld.
Het resultaat? Verdroogde vegetatie. Bosbranden.
- Spanje verbrandde 116.000 hectare.
- Frankrijk verbrandde 42.000 hectare.
- Zelfs het doorgaans vochtige Groot-Brittannië zag branden.
Deze dorst strekt zich uit tot de levensader van de Europese landbouw en logistiek. Frankrijk ligt op koers voor de laagste maïsoogst in vijftig jaar. Roemenië heeft ruim een miljoen hectare maïs verloren. Gezien de bestaande mondiale aanbodproblemen zullen deze verliezen de voedselprijzen opdrijven. Huishoudens met een laag inkomen, die al worstelen met de drinkwaterrantsoenering, zullen het zwaarst getroffen worden.
Ook het transport komt stil te liggen. Lage rivierstanden blokkeren vrachtschepen. De Rijn, een van de drukste vrachtroutes van Europa, zag de stroom tijdens het weekend van 18 en 19 juli dalen tot een recordlaagte van 715 kubieke meter per seconde. Het brak een record tijdens de ernstige droogte van 1976.
Een toekomst van droge zomers
De vraag is niet of dit opnieuw zal gebeuren. Het is hoe vaak.
De waarschuwing van Mariam Zachariah is krachtig. Zonder snelle, agressieve emissiereducties stevenen we af op een toekomst waarin een opwarming van 2,8°C de norm wordt. In die wereld komen verzengende, droge zomers niet zomaar voor. Ze gebeuren keer op keer. Dergelijke droogtes komen regelmatig voor.
De aanpassingen uit 2003 waren een begin. Ze zijn nu verouderd.
De grond is droog. De rivieren zijn laag. De mensen sterven. En de gegevens zeggen dat we nog maar aan het begin staan van een veel drogere, hetere realiteit. Wat gebeurt er als de volgende hittegolf toeslaat?
